ο ημιόροφος

Κείμενο του Αλέξη Μπένου
Δημοσιεύθηκε στα «Ιατρικά Θέματα» τεύχος 16, Θεσσαλονίκη 2000.

 

 ____________________

 

Το γύρισμα του χρόνου και η ροδαυγή ενός νέου αιώνα οδηγούν εύκολα το νου σε μια διάθεση κριτικής ανασκόπησης - αναπόλησης των πεπραγμένων με υποσυνείδητη ελπίδα ότι πολλά μπορεί να διορθωθούν στο νέο, και αμόλυντο ακόμη, χρόνο αν μαζέψουμε –καλοπροαίρετα – το απόσταγμα της μέχρι τα τώρα εμπειρίας.

Με τη δοκιμασία αυτή της ανασκόπησης θα προσπαθήσουμε να καταλήξουμε στο απόσταγμα που προσφέρει στο νέο αιώνα η εμπειρία από την εφαρμογή της Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας, έννοιας που αναπτύχθηκε τη δεκαετία του 1970, επηρέασε σημαντικά τις αντιλήψεις για το σχεδιασμό των υπηρεσιών υγείας σε διεθνές επίπεδο, αλλά και ταλαιπωρήθηκε και συνεχίζει, ειδικά στη χώρα μας, να ταλαιπωρείται και να διαστρέφεται από την αυθαίρετη χρησιμοποίησή της από κάθε είδους ανευθυνοϋπεύθυνους οι οποίοι αναπαράγουν τον επιούσιον θεραπεύοντες πάσαν νόσον και...

Γιατί, πράγματι, τι είναι τελικά αυτή η Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας (ΠΦΥ);

Γιατί προκαλεί από την αντιπάθεια μέχρι απειλητικών για τη ζωή αλλεργικών αντιδράσεων σε αρκετούς και μάλιστα υψηλόβαθμους στην επιστημονική και πολιτικοκοινωνική ιεραρχία συναδέλφους μας, αλλά και στους πολιτικούς και συνδικαλιστικούς φορείς όλων των αποχρώσεων;

Δυναμικοί κερδοσκοπικοί οργανισμοί διαφημίζουν τη μετοχή τους ισχυριζόμενοι ότι θα αναπτύξουν την ΠΦΥ την οποία δεν παραλείπουν (ευτυχώς!) να ορίσουν ως σειρά διαγνωστικών κέντρων... Άλλες κερδοσκοπικές επιχειρήσεις διατείνονται ότι προσφέρουν υπηρεσίες ΠΦΥ παράλληλα με οδική βοήθεια ή και χωρίς αυτήν αλλά με την ίδια φιλοσοφική προσέγγιση... Αρκετοί συνάδελφοί μας θεωρούν ότι προσφέρουν υπηρεσίες ΠΦΥ επειδή διατηρούν ιδιωτικό ιατρείο στην πόλη... Μερικοί συνάδελφοί μας από τους εργαζόμενους σε Κέντρα Υγείας ή και στο ΙΚΑ θεωρούν ότι εφαρμόζουν την ΠΦΥ αναπαράγοντας αέναα συνταγές... Οι τεχνικοί των διαδρόμων των υπουργείων στην προσπάθειά τους να ολοκληρώσουν την απορύθμιση της κοινωνικής πολιτικής στο βωμό των συμφερόντων της παγκοσμιοποιημένης αγοράς επιμένουν ότι ΠΦΥ είναι διάφοροι γιατροί Γενικής Ιατρικής οι οποίοι ανταγωνίζονται αλλήλους για να διασφαλίσουν ικανό - για την πληρωμή τους - αριθμό πελατών στη λίστα τους...

Επειδή, όπως συνηθίζεται την εποχή μας, κανείς δεν κάνει τον κόπο να ανατρέξει σε βασικούς ορισμούς πριν τοποθετηθεί ή εξαγγείλει αποφάσεις είναι ίσως σκόπιμο - με κίνδυνο την περιθωριοποίηση στο ρόλο της εξαίρεσης - να παρουσιαστούν τα χαρακτηριστικά τα οποία συνθέτουν τον ορισμό της ΠΦΥ.

Όπως προαναφέρθηκε η Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας είναι προϊόν των κοινωνικοπολιτικών ρευμάτων και διεργασιών της δεκαετίας του 1970 κατά την οποία οι ανθρωποκεντρικές αντιλήψεις επανέρχονται στο προσκήνιο ως η εναλλακτική και βασική απάντηση στην κρίση της υπέρμετρης βιομηχανοποίησης των κοινωνικών σχηματισμών.

Στην ιατρική το κυρίαρχο επιστημολογικά μηχανιστικό παράδειγμα προσέγγισης της υγείας εισέρχεται σε μία μακρά περίοδο κρίσης η οποία σήμερα χαρακτηρίζεται, διεθνώς, από την συνύπαρξη της έκρηξης των δαπανών με την συνεχώς αυξανόμενη αναλογία των αναπάντητων αναγκών υγείας του πληθυσμού. Δυσάρεστοι δείκτες οι οποίοι εκφράζουν την αντίφαση αυτή στη χώρα μας, είναι το ότι η Ελλάδα έχει τρεις φορές περισσότερους αξονικούς τομογράφους ανά κάτοικο σε σύγκριση με το μέσο όρο της Ε.Ε., ενώ είναι η μόνη χώρα της Ε.Ε. στην οποία επιπολάζουν κρούσματα θανάτων από τέτανο και καταγράφηκε πρόσφατα επιδημία συγγενούς ερυθράς λόγω ανεπαρκούς πολιτικής εμβολιασμών (Panagiotopoulos T et al, 1999).

Η Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας ανατέλλει τη δεκαετία του 1970 ως ένα νέο επιστημολογικό παράδειγμα το οποίο προσφέρει ανθρωποκεντρικές και βιώσιμες λύσεις για το ξεπέρασμα της κρίσης (Κούτης, 1992). Προσδιορίζεται μάλιστα από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας και τη UNICEF, στην ιστορική συνδιάσκεψη της Alma-Ata το 1978 (WHO,1978), η Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας ως το κύριο μέσο για την υλοποίηση των στόχων της στρατηγικής "Υγεία για Όλους".

Απέναντι στη μηχανιστική κατάτμηση του ανθρώπινου οργανισμού, η Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας αντιπαραθέτει την ολιστική προσέγγιση της υγείας η οποία ορίζεται ως η δυναμική ισορροπία και συνύπαρξη βιολογικής, ψυχικής και κοινωνικής ευεξίας. Η αποδοχή του ορισμού αυτού για την υγεία - ορισμός ο οποίος έχει υιοθετηθεί από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας από το 1946 - διευρύνει τόσο το επιστημονικό ενδιαφέρον όσο και το φάσμα των υπηρεσιών υγείας προς την πρόληψη της αρρώστιας και την προάσπιση και προαγωγή της υγείας όλου του πληθυσμού.

Η Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας ορίζεται ως ένα σύνολο δραστηριοτήτων και υπηρεσιών που αφορούν στην προαγωγή υγείας, την πρόληψη της αρρώστιας, την περίθαλψη, παρακολούθηση καθώς και την αποκατάσταση και επανένταξη των αρρώστων ενός σαφώς οριζόμενου πληθυσμού. Στόχος είναι η κάλυψη των πραγματικών αναγκών φροντίδας υγείας και κοινωνικής πρόνοιας ολόκληρου του πληθυσμού ευθύνης της με τη διασφάλιση της συνέχειας στη φροντίδα ατόμων και οικογενειών. Θεμελιώδης αρχή της είναι η προσέγγιση της υγείας ως κοινωνικού δικαιώματος, αρχή η οποία καθορίζει ως βασική υποχρέωση την ενιαία κάλυψη όλων των πολιτών ασχέτως των κοινωνικών, οικονομικών, θρησκευτικών ή φυλετικών χαρακτηριστικών τους.

Τέλος, η λειτουργία της Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας, όπως συνεπάγεται από την προαναφερθείσα ολιστική προσέγγιση, προαπαιτεί τη Διεπιστημονική Ομάδα Υγείας, στα πλαίσια της οποίας συνεργάζονται ισότιμα τα επαγγέλματα υγείας και συνθέτουν, μαζί με την τοπική κοινωνία, την πολιτική υγείας με στόχο την ολοκληρωμένη απάντηση στις συγκεκριμένες ανάγκες του συγκεκριμένου πληθυσμού.

Στηριζόμενη στα παραπάνω η Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας θα μπορούσε - όπως προτάθηκε το 1978 στην Alma-Ata - να αποτελέσει τον κύριο μοχλό στη διαδικασία επαναπροσανατολισμού των υπηρεσιών υγείας με σκοπό την υπέρβαση της κρίσης και την ανάπτυξη αποτελεσματικών δημόσιων υπηρεσιών υγείας υψηλής ποιότητας οι οποίες να ανταποκρίνονται στις πραγματικές ανάγκες του πληθυσμού.

Γιατί όμως δεν έγινε δυνατός αυτός ο επαναπροσανατολισμός μέχρι σήμερα;

Η σχηματική - και ονειρική - εφαρμογή ενός οράματος για την Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας στη Θεσσαλονίκη θα βοηθήσει πιθανόν στην ανίχνευση του μυστηρίου...

Το όραμα της Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας στη Θεσσαλονίκη

Ας αφεθούμε λοιπόν, έστω για λίγο, στις ευεργετικές επιδράσεις των ονείρων...

Στο πολεοδομικό συγκρότημα Θεσσαλονίκης αναπτύσσονται σαράντα Μονάδες Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας (ή Κέντρα Υγείας) τοποθετημένες σε διάφορες συνοικίες με αυστηρά κριτήρια πληθυσμιακής αντιστοιχίας, έτσι ώστε ο χρόνος πρόσβασης σε αυτές από τους κατοίκους της εκάστοτε περιοχής ευθύνης να μην υπερβαίνει τα δέκα λεπτά. Για να μην επαναληφθούν τα λάθη του παρελθόντος, τα Κέντρα Υγείας διαμορφώνονται με βάση το ρυθμό ανάπτυξης του απαραίτητου και ειδικά εκπαιδευμένου ανθρώπινου δυναμικού, και όχι με τη μέθοδο πρώτα κτίζουμε και μετά ψάχνουμε να στελεχώσουμε... Γιατροί με ειδικότητα Γενικής/Οικογενειακής Ιατρικής, Κοινωνικής Ιατρικής, Ψυχολόγοι, Επισκέπτριες Υγείας, Νοσηλευτές, Φυσιοθεραπευτές, Παρασκευαστές- Βοηθοί Εργαστηρίων, Διοικητικοί και όποια άλλη ειδικότητα κριθεί κατά τόπο αναγκαία εκπαιδεύονται με σειρά δραστηριοτήτων Συνεχιζόμενης Εκπαίδευσης στις βασικές αρχές της Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας, τη διεπιστημονική λειτουργία της Ομάδας Υγείας και τις μεθόδους ανίχνευσης των αναγκών υγείας του πληθυσμού ευθύνης τους. Μετά την ολοκλήρωση της εκπαίδευσης της πρώτης Ομάδας Υγείας, το πρώτο Κέντρο Υγείας αρχίζει να λειτουργεί ενώ παράλληλα εκπαιδεύονται σ' αυτό οι επόμενοι επαγγελματίες υγείας οι οποίοι θα στελεχώσουν το δεύτερο κ.ο.κ. Η διαδικασία αυτή είναι απαραίτητη για την εξασφάλιση υψηλής ποιότητας ανθρώπινου δυναμικού και την ανάπτυξη ενός ενιαίου συστήματος αξιών, λειτουργιών και ελέγχου ποιότητας.

"Ονειρική" αδεία θεωρούμε ότι υπάρχει πολιτική βούληση για την προώθηση της Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας και αυτή η διαδικασία επιταχύνεται σημαντικά.

Το Δίκτυο Μονάδων Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας Θεσσαλονίκης, το οποίο συντονίζεται από ένα επιτελικό όργανο, καταγράφει τον πληθυσμό και τις ανάγκες του και αναπτύσσει σταδιακά όλες τις υπηρεσίες του. Σε συνεργασία με τη μόνη υπηρεσία υγείας που κάνει - ως σύνολο - άλματα βελτίωσης τα τελευταία χρόνια, το ΕΚΑΒ, οργανώνεται η επείγουσα προνοσοκομειακή φροντίδα στο σπίτι και την κοινότητα. Πολλοί άρρωστοι, οι οποίοι με τις σημερινές συνθήκες μεταφέρονται στο εφημερεύον νοσοκομείο, θα καλυφθούν με άμεση περίθαλψη στο σπίτι τους ή τη Μονάδα Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας, δεν θα ταλαιπωρηθούν, ενώ παράλληλα θα αποφευχθεί η συμφόρηση των εγκαταστάσεων του νοσοκομείου. Αντίστοιχα οι άρρωστοι με χρόνια νοσήματα δεν θα επιβαρύνουν τη λειτουργία των νοσοκομείων εφόσον η συνεχής παρακολούθησή τους θα εξασφαλίζεται από την αντίστοιχη εργαστηριακή υποδομή και επιστημονική υποστήριξη της Μονάδας Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας της περιοχής τους. Οι καθηλωμένοι αλλά χωρίς οξέα προβλήματα άρρωστοι δεν θα λιμνάζουν - εις βάρος τόσο της υγείας τους όσο και των πόρων - σε νοσοκομειακά κρεβάτια εφόσον η Φροντίδα στο Σπίτι είναι βασικό καθήκον της Ομάδας Υγείας της Μονάδας Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας. Η μεγαλύτερη αναλογία της καθημερινά εκφρασμένης νοσηρότητας - εμπύρετα, μικροκακώσεις, υπερτασικές κρίσεις, κοκ - θα αντιμετωπίζεται έγκαιρα, έγκυρα και σε συνθήκες αξιοπρέπειας τόσο για τον άρρωστο όσο και για τους επαγγελματίες υγείας.

Παράλληλα, το Δίκτυο Μονάδων Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας Θεσσαλονίκης θα αναπτύξει ένα Πρόγραμμα Προληπτικών Παρεμβάσεων στο οποίο θα περιλαμβάνονται η παρακολούθηση και υλοποίηση του εθνικού προγράμματος εμβολιασμών, η προληπτική εξέταση ηλικιωμένων, η ανάπτυξη προγραμμάτων αγωγής υγείας σε συνεργασία με τους εκπαιδευτικούς και του συλλόγους γονέων, η πρόληψη και παρακολούθηση ειδικών επαγγελματικών ομάδων, κ.ο.κ.

Τέλος το Δίκτυο Μονάδων Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας Θεσσαλονίκης θα αναπτύξει σε συνεργασία με τοπικούς κοινωνικούς φορείς Προγράμματα Προάσπισης και Προαγωγής της Υγείας με στόχο την ευαισθητοποίηση του πληθυσμού και τη συμμετοχή της κοινότητας στην αντιμετώπιση και καταπολέμηση των σύγχρονων παραγόντων κινδύνου για την υγεία.

Ποιες θα είναι τελικά οι επιπτώσεις της λειτουργίας του Δικτύου Μονάδων Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας Θεσσαλονίκης στο τοπικό σύστημα υγείας;

Η άμεση εξυπηρέτηση σε συνθήκες αλληλοσεβασμού και αξιοπρέπειας μπορούμε να υποθέσουμε ότι θα συμβάλλει στην ικανοποίηση του τοπικού πληθυσμού, αλλά και στην ευχάριστη έκπληξή του όταν ανακαλύψει ότι η λειτουργία της Πρωτοβάθμιας συνέβαλλε αποφασιστικά και στη βελτίωση των νοσοκομειακών υπηρεσιών οι οποίες σε συνθήκες ηρεμίας πλέον αντιμετωπίζουν άμεσα και αποτελεσματικά τους αρρώστους που χρειάζονται τις ειδικές αυτές υπηρεσίες.

Η εύρυθμη λειτουργία όλων των υπηρεσιών υγείας και οι συνθήκες αξιοπρέπειας, σεβασμού και εμπιστοσύνης που θα αναπτυχθούν θα τονώσουν το ηθικό και τη διάθεση για αναγνώριση των συναδέλφων μας και θα συμβάλλει στη δημιουργία μιας νέας ηθικής και επιστημονικής δεοντολογίας με ανθρωποκεντρικά χαρακτηριστικά και επιστημονική τεκμηρίωση.

Το όμορφο αυτό όραμα γιατί παραμένει όνειρο και δεν εφαρμόζεται;

 

Η πραγματικότητα και οι προοπτικές

Το όραμα της Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας δεν είναι μόνον ένα όνειρο. Πλούσια διεθνής εμπειρία, από Σουηδία μέχρι Κούβα και από Μ. Βρετανία μέχρι Ν. Αφρική, μας δείχνει ότι η ανάπτυξη της Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας είναι και ρεαλιστική και αποτελεσματική. Αλλά και στη χώρα μας υπάρχουν πολλά παραδείγματα αποσπασματικών δράσεων οι οποίες κομίζουν αισιόδοξα μηνύματα. Το Πρόγραμμα Εμβολιασμών του Κέντρου Υγείας Κουφαλίων αποτελεί πρότυπο επιστημονικά τεκμηριωμένης και αποτελεσματικής δραστηριότητας στην κοινότητα (Τσερμενίδης Ι και συν 1993), η δημογραφική μελέτη του Κέντρου Υγείας Ζαγκλιβερίου (Σαμαράς Μ και συν,1996) αποδεικνύει την αναγκαιότητα της καταγραφής των αναγκών του πληθυσμού, το Πρόγραμμα Φροντίδας στο Σπίτι της Μονάδας Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας Τριανδρίας (Τσουκανά Π και συν, 1998) αποτελεί πρότυπο για το σχεδιασμό και την αξιολόγηση αντίστοιχων παρεμβάσεων στην κοινότητα.

Τα κύρια χαρακτηριστικά από τις μέχρι σήμερα εφαρμογές της Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας είναι η ανάγκη για επένδυση κατά κύριο λόγο σε ανθρώπινο δυναμικό και η ρυθμιστική για το σύνολο των υπηρεσιών υγείας λειτουργία της (Μπένος Α. 1996).

Αυτά τα χαρακτηριστικά είναι ταυτόχρονα και τα δύο βασικά πλεονεκτήματα αλλά και μειονεκτήματά της. Πλεονεκτήματα γιατί η επένδυση σε ανθρώπινο δυναμικό και τη συνεχιζόμενη εκπαίδευσή του έχει μακρόπνοη προοπτική και βέβαια η εύρυθμη λειτουργία των υπηρεσιών υγείας είναι - θεωρητικά βεβαίως - ένα ζητούμενο για κάθε ευνομούμενη πολιτεία.

Μειονεκτήματα γιατί βρισκόμαστε σε μια εποχή συσσώρευσης του πλούτου στην οποία κάθε πρόταση επένδυσης σε ανθρώπινο δυναμικό προκαλεί υστερικές κρίσεις τόσο στα χρηματιστηριακά όσο και στα κυβερνητικά στέκια.

Ενώ η ρύθμιση των υπηρεσιών υγείας στη σημερινή περίοδο απορύθμισης της κοινωνικής πολιτικής είναι συγχρόνως θανάσιμος κίνδυνος τόσο για την στρατηγική της παγκοσμιοποίησης του κέρδους όσο και για την τακτική του "ό,τι αρπάξουμε" που ευνοούνται επιλεκτικά από τη διαιώνιση του χάους και της υποβάθμισης των δημόσιων υπηρεσιών υγείας. Παράλληλα, η απαραίτητη πολιτική βούληση για την ανάπτυξη της Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας έχει πνιγεί στη μιζέρια των μικροσυμφερόντων του μικρόκοσμου τόσο της κυβέρνησης όσο και της τοπικής αυτοδιοίκησης η οποία θα μπορούσε - θεωρητικά - να παίξει καθοριστικό ρόλο.

Η προοπτική με τα σημερινά δεδομένα δεν μπορεί βεβαίως να είναι αισιόδοξη. Η μόνη αισιόδοξη πτυχή έρχεται - όσο και αν αυτό φαντάζει τραγικό - από την ιλιγγιώδη ταχύτητα εδραίωσης νέων συσχετισμών στις υπηρεσίες υγείας. Τα εκρηκτικά αναπτυσσόμενα σούπερ μάρκετ υπηρεσιών υγείας προκαλούν ακόμη την αμήχανη - όπως ήταν και η πρόσφατη προνομιακή προβολή τους σε εκδήλωση του ΙΣΘ - αισιοδοξία σε αρκετούς συναδέλφους μας οι οποίοι ελπίζουν ότι θα συμμετέχουν με καλούς όρους στη διανομή των λαφύρων. Αυτό μπορεί να ισχύει για λίγους και για λίγο καιρό. Το οδηγό παράδειγμα των ΗΠΑ μας δείχνει ότι δεν θα αργήσει να έρθει η περίοδος κατά την οποία οι γιατροί θα είναι απλοί υπάλληλοι των μεγαθηρίων που αναπτύσσονται ιλιγγιωδώς με την αρωγή της πολιτείας. Αλλά και το ίδιο παράδειγμα, του Σιατλ αυτή τη φορά, μας δείχνει ότι ο κοινωνικός αποκλεισμός και η πείνα σε συνδυασμό με την αναίσχυντη κοροϊδία αποτελούν ένα ιδιαίτερα εκρηκτικό κοινωνικό μίγμα το οποίο είναι ίσως η μόνη πλέον ελπίδα για την ακύρωση της πορείας της κοινωνίας μας προς τη βαρβαρότητα.

Ο Αλέξης Μπένος είναι Αναπληρωτής Καθηγητής Κοινωνικής Ιατρικής ΑΠΘ

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Panagiotopoulos Takis, Antoniadou I, Valassi-Adam E. Increase in congenital rubella occurrence after immunisation in Greece: retrospective study and systematic review. BMJ 1999;319:1462-7.

Κούτης Α. (1992). Αλλαγή παραδείγματος στην Ιατρική: Η εισαγωγή της Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας. . Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας, 4 : 193-198.

WHO (1978). Primary Health Care: Report of the International Conference on Primary Health Care. Alma-Ata, USSR. WHO, Geneva.

Τσερμενίδης Ι και συν: Κάλυψη με εμβολιασμούς ενός παιδικού πληθυσμού. Παιδιατρική 1993, 56: 511-520.

Σαμαράς Μ και συν: Δημογραφική μελέτη πληθυσμού περιοχής ευθύνης Κ.Υ. Ζαγκλιβερίου. 8ο Πανελλήνιο Συνέδριο Γενικής Ιατρικής, Χαλκιδική 17 - 21 Απριλίου 1996. Τόμος Πρακτικών σελ :72

Τσουκανά Π και συν. Φροντίδα στο Σπίτι: η εμπειρία της Διεπιστημονικής Ομάδας Υγείας Τριανδρίας. 4o Συνέδριο Γηριατρικής και Γεροντολογικής Εταιρείας Βορείου Ελλάδος "Ιατροκοινωνικά προβλήματα της Τρίτης Ηλικίας" Θεσσαλονίκη, 3-5 Δεκεμβρίου 1998. Τόμος Πρακτικών: 114.

Μπένος Α. Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας : Προϋπόθεση-στόχος για τον επαναπροσανατολισμό των Υπηρεσιών Υγείας και ταυτόχρονα ρεαλιστική πρόταση για την υπέρβαση της κρίσης του Υγειονομικού Τομέα. «Η Υγειονομική Μεταρρύθμιση στην Ελλάδα» επιμέλεια Ι. Σιγάλα, Θεσσαλονίκη 1996 :43-53.