ο ημιόροφος

Σημείωση:
Το παρακάτω κείμενο είναι του Marco D' Eramo, ιταλού δημοσιογράφου και διανοούμενου.
Δημοσιεύτηκε στην Il Manifesto, στις 3 Δεκεμβρίου 2002.
Εδώ, όπως δημοσιεύτηκε μεταφρασμένο στην Βαβέλ, στο τεύχος Αύγουστος 06.
Τίτλος πρωτότυπου: Malattie rare in offerta speciale

Άγχος γενικό και αόριστο, άγχος κοινωνικό, ψυχικές «ανωμαλίες» από μετα-τραυματικό στρες, ψυχαναγκαστικό shopping και ό,τι άλλη «ψυχική διαταραχή» μπορεί να φανταστεί ο νους σας... Οι πολυεθνικές φαρμακοβιομηχανίες εφευρίσκουν καινούργια σύνδρομα για να πουλήσουν παλιά φάρμακα. Καταπληκτικό σύστημα για να διευρύνεις την πελατεία σου. Στις ΗΠΑ, λεγεώνες ολόκληρες ψυχιάτρων εμφανίζονται στην τηλεόραση και μας απειλούν: Παραδοθείτε! Είστε όλοι άρρωστοι!

Οι φαρμακευτικές εταιρείες έχουν βρει το απόλυτο όπλο: αφού πρώτα εφεύρουν και «προωθήσουν» καινούργιες αρρώστιες, αμέσως μετά παρουσιάζονται ως σωτήρες με ένα θαυματουργό φάρμακο που έχουν ήδη στις αποθήκες τους! Ας πάρουμε για παράδειγμα την «επιδημία» που έπληξε τις ΗΠΑ την άνοιξη του 2001. Η ιστορία ξεκίνησε πρώτα από τα τοπικά τηλεοπτικά κανάλια, που άρχισαν να αναφέρονται σε μια «άγνωστη φοβερή αρρώστια» από την οποία πάσχουν τουλάχιστον δέκα εκατομμύρια αμερικανοί. Με εντυπωσιακές και τρομακτικές φράσεις, όπως το συνηθίζει το είδος τους σε όλο τον κόσμο, προειδοποιούσαν τους τηλεθεατές να δώσουν ιδιαίτερη προσοχή στα παρακάτω συμπτώματα: ανησυχία, κούραση, εκνευρισμός, μυϊκό σφίξιμο, ναυτία, διάρροια, εφίδρωση. Στις σχετικές εκπομπές, παρενέβαιναν δεκάδες «ειδικοί» και ψυχίατροι, ανάμεσα στους οποίους ξεχώριζε -για το πάθος του με την «τρομερή αρρώστια»- ο δόκτωρ Jack Gorman, καθηγητής ψυχιατρικής στο Columbia University.

Οι συζητήσεις για την φοβερή άγνωστη αρρώστια συνοδεύονταν από σκηνές όπου μια γαλήνια γυναίκα έπαιζε με λευκά περιστέρια, εναλλασσόμενη με μια άλλη γυναίκα, σε άθλια κατάσταση, που κοιτούσε το φακό σαν χαμένη... Οι εκπομπές δεν αναφέρονταν καθόλου σε κάποιο φάρμακο για αυτό το καινούργιο σύνδρομο, στο οποίο δόθηκε το όνομα GAD (Generalized Anxiety Disorder - Διαταραχή Γενικευμένου Άγχους) και κατά το οποίο, σύμφωνα με τις «επιστημονικές» περιγραφές, ο «πάσχων» παραλύει από παράλογους φόβους. Κοίτα όμως σύμπτωση! Στις 16 Απριλίου του 2001, ο οργανισμός που εποπτεύει την εισαγωγή νέων φαρμάκων στην αγορά των ΗΠΑ, ο FDA (Food and Drug Administration), βεβαίωσε επίσημα ότι το αντικαταθλιπτικό Paxil, το οποίο παράγει ο φαρμακευτικός γίγαντας GlaxoSmithKline, ενδείκνυται και για τη θεραπεία του GAD. Έτσι μάλλον εξηγείται και το πάθος τού -ιδιαίτερα εκτιμώμενου στους υψηλούς ακαδημαϊκούς κύκλους της Αμερικής- καθηγητή Jack Gorman για τον εντοπισμό της φοβερής αυτής ασθένειας: ο δόκτωρ Gorman φιγουράρει ανάμεσα στους αδρά αμειβόμενους συμβούλους της GlaxoSmithKline! Και, σαν να μην έφτανε αυτό, ακριβώς στις 16 Απριλίου του 2001, εμφανίστηκε και μια Ένωση Ασθενών με την πομπώδη ονομασία Freedom From Fear (Απελευθέρωση από το Φόβο), δημοσιοποιώντας τα πορίσματα κάποιας έρευνας που έκανε μέσω τηλεφώνου (!), σύμφωνα με τα οποία «οι ασθενείς που πάσχουν από GAD σπαταλούν τουλάχιστον 40 ώρες από την εβδομάδα τους, ένα πλήρες ωράριο εργασίας, ανησυχώντας για ανύπαρκτους κινδύνους». Η έρευνα δεν ανέφερε ούτε το Paxil ούτε την GSK, αλλά το νούμερο τηλεφώνου που έδινε («για όσους ενδιαφέρονται») ανήκε στην Cohn & Wolfe, την εταιρεία που έχει αναλάβει τις δημόσιες σχέσεις της φαρμακοβιομηχανίας!

Πρόκειται για καταπληκτικό τρόπο «προώθησης προϊόντος», αφού ωθεί τον ίδιο τον «καταναλωτή» να αναρωτηθεί μήπως πάσχει κι αυτός από το μυστηριώδες φονικό σύνδρομο και να επισκεφθεί γιατρό ζητώντας του να του γράψει το θαυματουργό φάρμακο για το οποίο τόσο καλά λόγια έχει ακούσει. Από πάσχοντες! Για καλύτερα αποτελέσματα προς αυτή την κατεύθυνση δημιουργούνται -τελείως αυθόρμητα!- και ομάδες «συνειδητοποίησης της ασθένειας» (disease awareness). Με λίγα λόγια, εφευρίσκουμε μια νέα αρρώστια ή παίρνουμε κάποια που έχει εφευρεθεί παλιότερα (το GAD, παραδείγματος χάριν, αναφέρεται σε παλιότερα ψυχιατρικά βιβλία ως μικρής σημασίας σύνδρομο που πλήττει το 1,2% των αμερικανών, δηλαδή 3 εκατομμύρια, και όχι βέβαια 10 εκατομμύρια όπως έλεγε ο δόκτωρ Gorman -εφτά πάνω, εφτά κάτω, εδώ θα τα χαλάσουμε;- και παρουσιάζει γενικά συμπτώματα. Έπειτα ζητάμε από την FDA να βεβαιώσει ότι ένα φάρμακό μας -καλύτερα κάποιο που έχουμε ήδη κατασκευάσει για άλλες «αρρώστιες»- θεραπεύει και αυτό το καινούργιο σύνδρομο. Με αυτή τη μέθοδο, εξοικονομούμε δισεκατομμύρια (ευρώ ή δολάρια) και χρόνο, δεδομένου ότι για να λανσαριστεί ένα νέο φάρμακο χρειάζονται περίπου οκτώ χρόνια (έρευνα, προώθηση μέσω συνεδρίων, διαφημιστική καμπάνια, φαρμακεία), ενώ για να αποδοθεί μια νέα θεραπευτική ιδιότητα σε ένα παλιό φτάνουν και περισσεύουν 18 μήνες.

Η τρελή κούρσα των φαρμακοβιομηχανιών -αυτή η συγκεκριμένη, γιατί υπήρξαν πολλές άλλες και θα υπάρξουν πολύ περισσότερες στο μέλλον, αφού οι «εταιρείες που φροντίζουν για την υγεία μας» αποθρασύνονται- ξεκίνησε το 1998, όταν η εταιρεία Eli Lilly λανσάρισε το περίφημο αντικαταθλιπτικό Prozac (μη στέκεστε στα ονόματα, γιατί ποικίλλουν από χώρα σε χώρα), το πρώτο μαζικό φάρμακο της οικογένειας των SSRI (των Selective Inhibitors of Serotonin Uptake) των φαρμάκων δηλαδή που εμποδίζουν την επαναπρόσληψη της σεροτονίνης που ο οργανισμός εκκρίνει φυσιολογικά, αυτή μένει περισσότερη ώρα στον οργανισμό κι έτσι εξαφανίζεται η κατάθλιψη! Στους ανθρώπους αλλά και στα ποντίκια, όπου δοκιμάστηκε με επιτυχία επί έτη μειώνοντας δραματικά το ποσοστό αυτοκτονιών στα συμπαθή τρωκτικά (που είχαν την τύχη να βρεθούν στα συγκεκριμένα ερευνητικά εργαστήρια). Από τότε, η αγορά των SSRI διευρύνεται ιλιγγιωδώς και, μέχρι σήμερα, τουλάχιστον 22 εκατομμύρια αμερικανοί έχουν «θεραπευθεί» και «θεραπεύονται» με Prozac (Σημείωση: Ladose λέγεται στην Ευρώπη).

Οι άλλες εταιρείες έσπευσαν να λανσάρουν κι αυτές το δικό τους αντικαταθλιπτικό της μεγάλης οικογένειας των SSRI. Έτσι εμφανίστηκαν και διαφημίστηκαν με τεράστιες καμπάνιες, το 1989 στην Ευρώπη το Seropram (Σημείωση: στις ΗΠΑ παρουσιάστηκε το 1998 με το όνομα Celexa) από την Forest Laboratories, το 1992 το Zoloft από την Pfizer, το 1993 το Paxil (Σημείωση: Seroxat λέγεται στην Ευρώπη) από την GlaxoSmithKline, το 1994 το Luvox (Σημείωση: Dumyrox λέγεται στην Ευρώπη) από την Upjohn Solvay... Αλλά στην τεράστια αγορά των αντικαταθλιπτικών ο μεγάλος κυρίαρχος ήταν και είναι το Prozac/Ladose, γι' αυτό και οι μάνατζερ της GSK ρίχτηκαν με τα μούτρα να διαβάζουν το Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorder (DSM), τη Βίβλο των αμερικανών ψυχιάτρων, ένα είδος τυφλοσούρτη των «ψυχικών παθήσεων», που η σύνταξή του είναι τόσο επιστημονική, ώστε
«αρρώστιες» μπαινοβγαίνουν από τις σελίδες του ανάλογα με τις πιέσεις των φαρμακευτικών εταιρειών ή με το περιρρέον κλίμα της εποχής (μέχρι το 1970, η ομοφυλοφιλία ήταν, κατά το DSM, ψυχική πάθηση. Επιστημονικά! Μετά το 1970, δεν είναι. Το ίδιο επιστημονικά!)

Οι εγκέφαλοι της GSK ανακάλυψαν στο DSM μερικά πολύ ωραία συνδρομάκια και κινήθηκαν δραστήρια να τα προωθήσουν. Είδαμε ήδη ότι, το 2001, κατάφεραν να κατοχυρώσουν το Paxil ως θεραπεία του συνδρόμου GAD, του γενικευμένου άγχους δηλαδή. Αυτή δεν ήταν όμως η πρώτη τους φορά, στην τιτάνια μάχη των εταιρειών να σώσουν την ανθρωπότητα με τα αντικαταθλιπτικά τους. Το 1998 είχαν ξεθάψει ένα άλλο σύνδρομο, το SAD (Social Anxiety Disorder!!!), «μια μορφή παθολογικής δειλίας». Και σε αυτή την περίπτωση, το 1999, η GSK πήρε την έγκριση από τον Food and Drugs Administration για τη χρήση του Paxil ως θεραπείας. Έπρεπε όμως να «προωθήσει» και την αρρώστια και γι' αυτό απευθύνθηκε στην εταιρεία δημοσίων σχέσεων της Νέας Υόρκης Cohn & Wolfe, που σε λίγο γέμισε όλα τα λεωφορεία των ΗΠΑ με αφίσες που από πάνω έγραφαν «Φαντάσου να είσαι αλλεργικός στους ανθρώπους», από κάτω είχαν την εικόνα ενός πολύ ταραγμένου άντρα που παίζει αμήχανα στα χέρια του ένα άδειο φλιτζάνι τσαγιού, και πιο κάτω έγραφε «Κοκκινίζεις, τρέμεις, ιδρώνεις, σου κόβεται ακόμα και η ανάσα. Να πώς αισθάνεσαι όταν πάσχεις από Διαταραχή Κοινωνικού Άγχους». Οι αφίσες δεν ανέφεραν καθόλου ούτε το Paxil ούτε την GSK, αλλά υπογράφονταν από την ένωση «Απελευθέρωση από τον Φόβο», από τον «Συνασπισμό για τη Διαταραχή Κοινωνικού Άγχους», και από τον «Συνασπισμό για τις Αγχωτικές Διαταραχές»!!!! Αυτές οι ομάδες οργανώθηκαν από την Cohn & Wolfe, που δεν περιορίστηκε μόνο στις αφίσες, αλλά μοίραζε και «ανεξάρτητες» μελέτες εξεχόντων ψυχιάτρων (ανάμεσα στους οποίους -κι άλλη σύμπτωση!- ο δόκτωρ Jack Gorman, σύμβουλος όχι μόνο της GSK αλλά και άλλων δώδεκα φαρμακοβιομηχανιών, μεταξύ των οποίων η Eli Lilly και η Pfizer). Κάθε μέρα, η Cohn & Wolfe παρουσίαζε επίσης στους δημοσιογράφους κι από έναν «ασθενή», έτοιμο να αφηγηθεί με δραματικό τρόπο πώς κατάφερε να βγει από την κόλαση του SAD χάρη στο Paxil. Σε λίγους μήνες, το Paxil ξεπέρασε το Zoloft και σχεδόν έφτασε το Prozac. To 2000, η Ομοσπονδία Εταιρειών Δημοσίων Σχέσεων των ΗΠΑ βράβευσε την Cohn & Wolfe για την «καμπάνια προώθησης του SAD και του φαρμάκου του» (!) ως «Καλύτερη Καμπάνια Δημοσίων Σχέσεων του 1999».

Η Pfizer δεν άργησε να αντιδράσει: ξεφύλλισε κι αυτή τον τυφλοσούρτη Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorder και, μέσα στο 1999, ανακάλυψε κι αυτή ένα ωραίο σύνδρομο: τη Διαταραχή από Μετα-τραυματικό Στρες (Post-Traumatic Stress Disorder, ή εν συντομία PTSD). Ακόμα και σύμφωνα με το εξωφρενικό Manual, όμως, από το PTSD μπορούσαν να νοσήσουν μόνο κάποιοι βετεράνοι πολέμων και επιζήσαντα θύματα βίαιων εγκληματικών πράξεων. Έχοντας μάθει το μάθημα από το SAD, η Pfizer κατέφυγε στην εταιρεία δημοσίων σχέσεων της Νέας Υόρκης Chandler Chico Agency, η οποία έσπευσε να ιδρύσει την PTSD Alliance, με έδρα τα ίδια τα γραφεία της Chandler Chico. Η PTSD Alliance έφερνε σε επαφή τους δημοσιογράφους με ειδικούς του PTSD, κυρίως με την Jewrilyn Ross, πρόεδρο της Anxiety Disorder Association of America (Αμερικάνικης Ομοσπονδίας Αγχωτικών Διαταραχών!), μιας ομάδας που χρηματοδοτείται γενναία από την Pfizer, την GSK και την Eli Lilly. Η ομάδα αυτή έδωσε στη δημοσιότητα κάποιες δικές της στατιστικές, σύμφωνα με τις οποίες, μεταξύ των παιδιών που είχαν την εμπειρία της απώλειας κάποιου συγγενούς, φίλου ή γνωστού (μεταξύ όλων των παιδιών, δηλαδή!), «το ένα στα έξι εκδήλωνε το σύνδρομο PTSD». Σύμφωνα με άλλες «ανεξάρτητες μελέτες» που έδινε αυτή η ομάδα, ένας αμερικανός στους 13 παρουσίασε ή θα παρουσιάσει οπωσδήποτε αυτή τη διαταραχή κατά τη διάρκεια της ζωής του. Εχουμε, δηλαδή, 22 εκατομμύρια δυνητικά «ασθενείς»-πελάτες. Η Pfizer, φυσικά, δεν άφησε και την ευκαιρία (!) της 11ης Σεπτεμβρίου του 2001 να πάει χαμένη. Στις 26 Σεπτεμβρίου, η PTSD Alliance εξέδωσε μια «επιστημονική» ανακοίνωση σύμφωνα με την οποία «το μετα-τραυματικό στρες μπορεί να πλήξεί οποιονδήποτε παρακολούθησε με οποιονδήποτε τρόπο φυσικές καταστροφές ή άλλα απρόσμενα καταστροφικά γεγονότα, όπως οι επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου». Τον επόμενο μήνα, σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία που δημοσίευσε το Psychiatric News, η Pfizer ξόδεψε 5,6 εκατομμύρια δολάρια για να διαφημίσει την ευεργετική δράση του Zoloft για την καταπολέμηση του συνδρόμου PTSD, περισσότερα από όσα ξόδεψε τους έξι προηγούμενους μήνες. Αλλά, το ρεκόρ δαπανών μετά τις 11 Σεπτεμβρίου κατέχει η GSK, που τον Οκτώβριο του 2001 έδωσε 16 εκατομμύρια δολάρια για τη διαφήμιση του Paxil.

Η Pfizer και η Glaxo δεν είναι φυσικά οι μόνες εταιρείες που ξεφυλλίζουν το περίφημο ψυχιατρικό Manual. Κάθε εταιρεία μπορεί άνετα να βρει εκεί ένα ωραίο σύνδρομο από το οποίο θα «νοσήσουν» σίγουρα 9 εκατομμύρια ή 15 εκατομμύρια (στα εκατομμύρια θα τα χαλάσουμε τώρα;) αμερικανοί. Τα αριθμητικά στοιχεία -όπως και οι «ασθένειες» άλλωστε- είναι εμφανώς «μαγειρεμένα» από Κέντρα Μελετών που χρηματοδοτούνται από τις φαρμακευτικές εταιρείες. Ένα παράδειγμα: σύμφωνα με μια «μελέτη» του 2000, χρηματοδοτημένη από την Pfizer και δημοσιευμένη στο American Journal of Obstetrics, πάνω από το 20% των γυναικών που έχουν κάποια γυναικολογικά προβλήματα χρειάζονται οπωσδήποτε και ψυχιατρική θεραπεία για προβλήματα που ξεκινούν από την απλή ανορεξία και φτάνουν μέχρι τη βαριά κατάθλιψη.

Από το 1994 κιόλας, οι εταιρείες Upjohn και Solvay άρχισαν να χρηματοδοτούν περιοδείες καλλιτεχνών, που στο κοινό και στις συνεντεύξεις τους έλεγαν συνεχώς πόσο υπέφεραν και πώς σώθηκαν χάρη στα αντικαταθλιπτικά φάρμακα. Της οικογένειας SSRI, φυσικά, που όλα τα σφάζουν, όλα τα μαχαιρώνουν: μια «έρευνα» χρηματοδοτημένη από τη Novartis «απέδειξε» ότι το δικό της φάρμακο SSRI μειώνει ακόμα και τον κίνδυνο εμφράγματος στους καπνιστές.

Η Eli Lilly, βλέποντας την κυριαρχία της στην καταθλιπτική πελατεία να μειώνεται, πέρασε στην αντεπίθεση, αυξάνοντας το εύρος των ενδείξεων χορήγησης του Prozac. Ερευνητές της Mayo Clinic (επιδοτούμενοι από την Eli Lilly) «απέδειξαν» με μια μελέτη που δημοσιεύτηκε στο Journal of Clinical Oncology ότι το Prozac «συνεισφέρει ουσιαστικά στη μείωση των εξάψεων στις γυναίκες που βρίσκονται στην εμμηνόπαυση. Αφού τσίμπησε με το Prozac ένα κομμάτι της αγοράς των γυναικών που η περίοδός τους πνέει τα λοίσθια, η Eli Lilly αποφάσισε να στραφεί αποφασιστικά στην ίδια την περίοδο. Αυτοπροσώπως! Στο γνωστό μας πια Manual ανακάλυψε κι άλλο καταπληκτικό σύνδρομο, την Προ-Εμμηνορυσιακή Δυσφορική Διαταραχή (Premestrual Dysphoric Disorder, PMDD εν συντομία), την πασίγνωστη δηλαδή δυσθυμία και νευρικότητα πολλών γυναικών λίγο πριν από την περίοδο, μεταφρασμένη σε σύνδρομο. Το 2000, ο περίφημος FDA, που -όπως είδαμε- εκδίδει τις εγκρίσεις για τις φαρμακευτικές όπως οι παλιοί Πάπες τα συγχωροχάρτια, ενέκρινε τη χρήση του Prozac και για την καταπολέμηση του PMDD! Μόνο που η Lilly σκέφτηκε ότι θα ήταν καλύτερο να το παρουσιάσει στην εκλεκτή πελατεία της υπό άλλη μορφή. Του άλλαξε χρώμα (το έκανε ροζάκι),του άλλαξε και όνομα (το είπε Sarafem) και ξεκίνησε μια ακόμα επιτυχημένη διαφημιστική καμπάνια. Η μανιώδης -και προσοδοφόρα- αναζήτηση και εφεύρεση νέων συνδρόμων δεν έχει τέλος. Λίγο πριν να εγκαταλείψω την Αμερική, τα ΜΜΕ μιλούσαν συνεχώς για μια ακόμα «κρυφή επιδημία»: το Ψυχαναγκαστικό Shopping, την τάση να αγοράζεις αχαλίνωτα. Σύμφωνα με μια μελέτη, χρηματοδοτημένη από την Forest Laboratories, το Ψυχαναγκαστικό Shopping πλήττει 20 εκατομμύρια αμερικανούς, το 90% των οποίων είναι γυναίκες. Στις σχετικές («ενημερωτικές για την υγεία μας») εκπομπές εμφανίζεται κι ένας ειδικός επιστήμονας, ένας διάσημος καθηγητής. Μήπως φαντάζεστε ποιος είναι; Μα ο δόκτωρ Jack Gorman φυσικά, σύμβουλος και της Forest Laboratories, που αισθάνεται παραπονεμένη και προσπαθεί κι αυτή να σπρώξει λίγο το αντικαταθλιπτικούλι της, το Celexa.